Ly trà xanh bạn đang cầm — hành trình 1.200 năm của lịch sử trà Nhật Bản

Rót một ly trà xanh ở Nhật, trông thì thật bình thường phải không? Vậy mà cái ly bình thường ấy lại đi một quãng đường rất dài mới trở nên bình thường như thế. Nên hôm nay mình kể bạn nghe bản gọn của lịch sử trà Nhật Bản — từ những hạt giống đầu tiên cho tới nhúm lá trong ấm trà của bạn bây giờ.

Đến từ Trung Hoa, trong hành lý của một nhà sư

Trà không bắt nguồn từ Nhật. Nó theo đường biển từ Trung Hoa sang, hơn 1.200 năm trước, do những nhà sư Phật giáo vượt biển đi tu học mang về.

Hai trong số đó, Saichō và Kūkai, sang nhà Đường khoảng năm 804 theo một phái đoàn của triều đình. Khi Saichō về nước năm 805, người ta kể ông đã gieo ít hạt trà mang theo — một trong những lần đầu tiên cây trà bén rễ trên đất Nhật. Ghi chép xưa nhất thì dễ thương và rất cụ thể: sử triều đình chép rằng năm 815, một nhà sư tên Eichū pha trà dâng Thiên hoàng Saga. Vị thiên hoàng thích đến mức ra lệnh trồng trà ở vài vùng.

Rồi thành thật mà nói, sau đó trà gần như lặng đi. Suốt mấy trăm năm, trà vẫn là thứ hiếm, chỉ dành cho nhà sư và giới quý tộc — người thường khó lòng được nếm.

Nhà sư đưa trà trở lại — và viết hẳn một cuốn sách

Trà hồi sinh vào thời Kamakura, gắn với một cái tên: Eisai, một thiền sư sang Trung Hoa học đạo và trở về năm 1191 cùng những hạt trà. Ông gieo ở vùng Kyushu, rồi chia hạt cho một nhà sư khác là Myōe, người đem trồng ở Uji gần Kyoto. Những ngọn đồi quanh Uji ấy, tám thế kỷ sau, vẫn nổi tiếng về trà — nghĩ mà nể.

Năm 1211, Eisai viết Kissa Yōjōki, tạm dịch là "Uống trà để dưỡng sinh". Đây là cuốn sách về trà xưa nhất của Nhật, và nó xem trà gần như một vị thuốc, thứ giữ cho tim và thân thể khoẻ khoắn. Trà thời này là trà bột, đánh lên sủi bọt xanh — chính là ông tổ của matcha mà bạn biết ngày nay.

Căn phòng lặng lẽ của một võ tướng

Nhảy sang thập niên 1500, một thế kỷ loạn lạc với các lãnh chúa đánh nhau liên miên. Thời buổi ấy mà trà lại thành một môn nghệ thuật, nghe lạ không? Vậy mà đúng là như thế.

Một thương nhân ở thương cảng Sakai tên Sen no Rikyū (1522–1591) đã lược bỏ buổi trà xuống thật tối giản — một căn phòng nhỏ, tường mộc, một bức thư pháp treo, và những động tác chậm rãi. Cái tinh thần đó ông gọi là wabi: cái đẹp nằm trong sự giản dị và trong những gì không hoàn hảo. Những võ tướng chỉ huy được cả đạo quân lại quỳ trong căn phòng bé xíu, lặng lẽ chia nhau một bát trà. Đạo trà của Rikyū sống lâu hơn cả đời ông, được các môn phái do con cháu ông lập ra tiếp nối, và đến giờ vẫn định hình cách người Nhật dâng một bát trà theo lối trang trọng.

Người nông dân biến trà thành chuyện thường ngày

Dù vậy, đến lúc này phần đông người Nhật vẫn chưa uống ly trà xanh trong veo như ta hiểu bây giờ. Mảnh ghép cuối cùng đến từ một người nông dân.

Năm 1738, ở một ngôi làng tên Ujitawara, Nagatani Sōen nghĩ ra cách làm trà mới: hấp lá trà tươi, rồi vò bằng tay trên một chiếc bàn hơ nóng cho tới khi lá khô lại thành những cọng mảnh sẫm màu. Đem hãm trong nước nóng là được một ly xanh, thanh và ngọt dịu — chính là sencha. Cách làm ấy lan ra khắp nước, và nhờ vậy trà xanh cuối cùng thành thức uống của tất cả mọi người, không còn của riêng chùa chiền hay phòng trà. Gần ba trăm năm rồi, trà uống hằng ngày ở Nhật về căn bản vẫn được làm y như thế.

Vậy đó, ly trà bạn rót lần tới gói ghém tất cả những điều ấy — chuyến vượt biển của một nhà sư, một cuốn sách dưỡng sinh, căn phòng lặng lẽ của võ tướng, đôi tay kiên nhẫn của người nông dân. Với một thứ mua nóng được ở máy bán tự động, câu chuyện vậy là quá đã rồi. Chuyện về chính lá trà, hẹn bạn ở bài sau nhé!